patronen?

Opvattingen over eenzaamheid

Veelal wordt een onderscheid gemaakt tussen zg. emotionele eenzaamheid (een gebrek aan intieme contacten) en sociale eenzaamheid (een klein sociaal netwerk hebben). Deze indeling is gemaakt door Weiss (1973).

Een andere manier om te denken over eenzaamheid is: situationele eenzaamheid of chronische eenzaamheid (Stevens). De eerste vorm hangt samen met omstandigheden en gaat wel weer over... De tweede vorm heeft te maken met hoe mensen zelf denken over hun eenzaamheid. Wie denkt dat hij of zij 'nu eenmaal zo is', zal niet snel van de eenzaamheid af komen. 

Wat is eenzaamheid?

Eenzaamheid is niet hetzelfde als sociaal geïsoleerd, en er zijn veel mensen met een 'vol' sociaal leven die zich eenzaam voelen. Anderzijds zijn er veel mensen met weinig sociale contacten die zich absoluut niet eenzaam voelen. 

Eenzaamheid is een gevoel dat iedereen kent. Een gevoel van leegte. Een gevoel van niet verbonden zijn met de anderen, met de wereld. Het is een verdrietig gevoel en het gaat vaak gepaard met gevoelens van angst en machteloosheid.  Wie zich niet goed kan losmaken van dat gevoel, waardoor het blijft voortduren, heeft last van eenzaamheid. Dit wordt ook wel "eenzaam zijn" genoemd.

Hoe ernstig is eenzaamheid?

Mensen die zichzelf eenzaam vinden hebben aantoonbaar hogere stressniveaus dan anderen. Dat zorgt voor een ondermijning van het afweersysteem. Eenzaamheid maakt ongezond. Mensen die last hebben van eenzaamheid hebben vaak hogere bloeddruk, wonden genezen langzamer en ze voelen zich minder gezond. Mensen die last hebben van eenzaamheid voelen zich vaak buitengesloten uit de samenleving. Ze voelen zich miserabel. Al met al reden genoeg om er wat aan te doen. Eenzaamheid komt voor onder alle leeftijdgroepen. Het is dan ook een misverstand te denken dat alle aandacht naar ouderen zou moeten gaan. Integendeel, juist door het leren omgaan met veranderingen op jongere leeftijd kan veel ellende worden voorkomen.

Hoe ontstaat eenzaamheid?

Eenzaamheid leren we zodra we voor het eerst alleen worden gelaten, zonder de vertrouwde aanwezigheid van onze verzorger. Een zuigeling leeft in een wereld van vaste patronen: eten, slapen, gekoesterd worden, verzorgd worden. De aanwezigheid van moeder of andere verzorger is vanzelfsprekend. Dat veilige patroon is nu verstoord. Niet iedereen ervaart dit als traumatisch. Voor vele mensen echter is daar de basis gelegd voor angst voor eenzaamheid.  Bovendien is eenzaamheid nu voorgoed gekoppeld aan een gevoel van machteloosheid en wanhoop.

Opvallend veel mensen die zeggen 'altijd eenzaam te zijn geweest' vertellen dat ze heel jong iets hebben meegemaakt waardoor ze het gevoel hadden niet geliefd te zijn, alleen gelaten te zijn. Het gevoel hebben te veel te zijn, niet goed genoeg te zijn, komt veel voor onder mensen die last hebben van eenzaamheid. 

Natuurlijk, dit gaat niet altijd zo. Of er een genetische factor is die bepaalt dat het ene kind tevreden is, terwijl het andere kind ontroostbaar lijkt, is niet helemaal duidelijk.  Ook is het mogelijk dat er een 'gevoelige periode' bestaat waarin een kind alleen gelaten kan worden, terwijl dat voor die tijd leidt tot problemen op termijn.

Eenzaamheid is altijd het gevolg van een verstoring in de patronen in iemands leven

Niet elke verstoring van patronen wordt gevolgd door eenzaamheid, maar eenzaamheid is wel altijd een gevolg van verstoring van patronen. Eenzaamheid is het gevolg van veranderde patronen in je leven. Een echtscheiding bijvoorbeeld, of zelfstandig gaan wonen zijn voorbeelden van dergelijke veranderingen. Ook zeer gewenste veranderingen, zoals samenwonen of het krijgen van een kind, kunnen het effect hebben dat er een gevoel van eenzaamheid ontstaat! Je bent je vertrouwde patronen, je veiligheid kwijt. Wie na zo'n verandering niet in staat is een gelukkig leven te leiden, houdt last van eenzaamheid. Een verstoring van patronen gaat altijd gepaard met stress. Om nieuwe patronen te vormen is het nodig nieuwe wegen in te slaan in het leven. Dat kan heel bedreigend zijn en weer een bron van stress vormen. Wie niet weet hoe het leven weer opnieuw vorm te geven, wie zich machteloos blijft voelen, heeft een probleem. Er ontstaat een nieuw patroon: het patroon van blijvende eenzaamheid. Blijvende eenzaamheid ondermijnt het afweersysteem en vormt zo een risico voor de gezondheid.

Wat heeft het denken in patronen voor consequenties?

Wat heeft het voor zin om te zeggen dat je eenzaam bent doordat het patroon van je leven is veranderd, in plaats van dat het komt doordat je gescheiden bent? Wat heeft het voor zin te zeggen dat je een onbevredigend levenspatroon hebt, in plaats van dat je sociaal niet zo competent bent? Heel wat.

Eenzaamheid los je niet perse op met meer contacten

Het opmerkelijke feit doet zich voor dat eenzaamheid niet per definitie iets te maken heeft met contacten tussen mensen. Het kan, maar het hoeft niet. Wie een gevoel van veiligheid en verbondenheid met het leven ervaart zit misschien niet te wachten op veel contacten. Die verbindt zich misschien met een God. Of niet. Eenzaamheid is dus ook niet het gevolg van de manier waarop mensen tegenwoordig met elkaar omgaan. Eenzaamheid is het gevolg van het ontbreken van gevoelens van veiligheid, van verbondenheid met het leven, gevoelens die ontstaan door verstoring van patronen.

Eenzaamheid ontstaat niet door tekortkomingen van de persoon

Het is belangrijk dat niet gedacht wordt in termen van de tekortkomingen van degene die last heeft van eenzaamheid. Denken in patronen houdt in: kijken naar hoe de patronen in het leven datgene opleveren wat een mens nodig heeft. Daarbij gaat het zowel om individuele patronen als om de patronen die elk mens nodig heeft. Natuurlijk is het hebben van sociale vaardigheden voor ieder mens een pre. Natuurlijk zijn wij sociale wezens die zich manifesteren in onze relatie tot anderen. 

Vorm geen patroon van hulpverlening!

Het denken in patronen heeft het grote consequenties voor ‘de hulpverlening’. Wie als hulpverlener een patroon vestigt van het verlenen van hulp, vormt voor de cliënt en voor zichzelf, c.q. de organisatie, een patroon van… hulpverlening! Dit is exact de reden waarom hulpverlening zo vaak leidt tot afhankelijkheid van hulp. Het terugtrekken van hulp op het moment dat zich een patroon heeft gevormd in het leven van de cliënt is in zichzelf een nieuwe verstoring die stress zal opleveren. Hulpverlening heeft dan ook uitsluitend zin als die van meet af aan gericht is op het vormen van patronen die duurzaam bevredigend zijn, voor beide partijen. Niet altijd kan dat leiden tot het zelfstandig functioneren van de cliënt. Ware hulpverlening zal gericht zijn op het vestigen van een zo bevredigend mogelijk patroon van leven, binnen de bestaande beperkingen. Een patroon dat veiligheid biedt en zodoende de geborgenheid die ieder mens in het leven zoekt zal per definitie eenzaamheid verminderen.

Wat betekent dit nu in de praktijk?

Welke patronen heeft een mens eigenlijk nodig? En liggen die vast of zijn die ook weer aan verandering onderhevig? Die vraag moet eigenlijk voorafgaan aan welke interventie dan ook. Er is gelukkig een vracht aan psychologisch en sociologisch onderzoek waaruit we kunnen putten.

Vanuit uw eigen professionaliteit zult u ongetwijfeld uw visie hebben op wat zinvol is in hulpverlening. Wat ik wil bieden is een aanvulling, een eigen geluid over wat eenzaamheid is en de do's en don'ts bij preventie en interventie.